Ürək çatışmazlığı ürəyin dayanması demək deyil — bu, geniş yayılmış, lakin çox vaxt yanlış başa düşülən bir vəziyyətdir. Ürək çatışmazlığında (urek catismazligi) ürək işləməyə davam edir, sadəcə bədənin ehtiyac duyduğu qədər qanı lazımi güclə vura bilmir. Xəbər budur ki, erkən aşkarlandıqda və düzgün idarə olunduqda, bu diaqnozla insanlar uzun və keyfiyyətli həyat yaşayır. Aşağıda ürək çatışmazlığının nə olduğunu, əlamətlərini, mərhələlərini, səbəblərini, diaqnostikasını və müasir müalicəsini kardioloq gözü ilə, sadə dillə izah edirəm.
Ürək çatışmazlığı nədir?
Ürək əslində bir nasosdur: hər döyüntüdə qanı bədənə vurur, orqanlara oksigen və qida daşıyır. Ürək çatışmazlığında bu nasos zəifləyir. İki əsas mexanizm var: ürək əzələsi ya kifayət qədər güclə yığıla bilmir (qan vurma zəifləyir), ya da lazımi qədər rahatlanıb qanla dola bilmir. Hər iki halda orqanlar kifayət qədər qan almır.
Bunun nəticəsində iki problem yaranır. Birincisi, əzələlər və orqanlar oksigen çatışmazlığından “yorulur” — buna görə zəiflik və təngnəfəslik olur. İkincisi, ürək qanı irəli vura bilmədiyi üçün maye geriyə, ağciyərlərə və toxumalara yığılır — ayaqlardakı ödem və uzananda artan təngnəfəslik məhz bundan yaranır. Ürək çatışmazlığı çox vaxt xroniki, yəni illər boyu tədricən inkişaf edən bir prosesdir; bəzən isə infarkt kimi kəskin bir hadisədən sonra qəfil ortaya çıxır.
Ürək çatışmazlığının əlamətləri
Əlamətlər xəstəliyin ağırlığına görə dəyişir və tədricən artır. Erkən mərhələdə onlar asanlıqla yorğunluğa və ya yaşa bağlanaraq gözardı edilir — halbuki məhz bu mərhələdə müalicə ən effektivdir. Əlamətləri üç qrupa ayırmaq olar.
Erkən əlamətlər
İlk siqnallar adətən fiziki yük zamanı özünü göstərir:
- Adi fəaliyyət (pilləkən qalxmaq, yeriş) zamanı təngnəfəslik
- Tez yorulma və ümumi zəiflik
- Ayaq biləyi və baldırlarda ödem (şişkinlik)
- Gecə tez-tez sidiyə çıxma
İrəliləmiş əlamətlər
Xəstəlik ağırlaşdıqca əlamətlər sakit halda da davam edir:
- Uzananda təngnəfəslik — pasiyent rahat nəfəs almaq üçün yastığı qaldırıb yatır (ortopnoe)
- Gecə qəfil təngnəfəsliklə oyanma
- Bir neçə gündə sürətli çəki artımı (maye yığılması hesabına)
- Davamlı öskürək və ya xırıltı
- Qarın nahiyəsində şişkinlik və iştahasızlıq
- Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və çarpıntı
Təcili tibbi yardım tələb edən əlamətlər
Aşağıdakı hallar ağırlaşmanın əlamətidir və dərhal təcili yardıma müraciət tələb edir: kəskin və keçməyən döş qəfəsi ağrısı; şiddətli təngnəfəslik və ya boğulma hissi; huşun itməsi və ya bayılma; dodaqların və dırnaqların göyərməsi.
Ürək çatışmazlığının növləri
Ürək çatışmazlığı hansı hissəni və necə tutduğuna görə fərqlənir, və bu fərq müalicəni müəyyən edir:
- Sol mədəcik çatışmazlığı — ən çox rast gəlinən forma. Maye ağciyərlərdə yığılır, ona görə təngnəfəslik ön plandadır.
- Sağ mədəcik çatışmazlığı — burada ödem üstünlük təşkil edir: ayaqlar, baldırlar və qarın nahiyəsi şişir.
- Atım fraksiyasına (EF) görə — ürəyin vurma gücü azalmış (EF aşağı) və ya qorunmuş (EF normal, lakin ürək qanla düzgün dolmur) formalar. Bu fərqi yalnız exokardioqrafiya dəqiq göstərir, və müasir dərmanların seçimi məhz bundan asılıdır.
Mərhələləri (NYHA təsnifatı)
Kardioloqlar xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirmək üçün Nyu-York Ürək Assosiasiyasının (NYHA) funksional təsnifatından istifadə edir. Bu təsnifat simptomların gündəlik həyatı nə qədər məhdudlaşdırdığına əsaslanır və müalicənin nə qədər ciddi olacağını müəyyən edir.
| Sinif | Vəziyyət |
|---|---|
| I | Fiziki fəaliyyət məhdudlaşmır; adi yük simptom vermir |
| II | Yüngül məhdudiyyət; adi fəaliyyət təngnəfəslik və ya yorğunluq verir |
| III | Nəzərəçarpan məhdudiyyət; adi fəaliyyətdən az yük belə simptom verir |
| IV | İstənilən fəaliyyət narahatlıq verir; simptomlar sakit halda da mövcuddur |
Səbəbləri və risk faktorları
Ürək çatışmazlığı nadir hallarda təkbaşına yaranır — adətən o, başqa bir ürək xəstəliyinin nəticəsidir. Ürəyi illər boyu yormuş və ya birbaşa zədələmiş vəziyyətlər onu yaradır. Ən çox rast gəlinən səbəblər: